Na Balkanu od 2012. izgubljeno skoro 2.500 kilometara netaknutih rijeka

Izvor: Balkangreenenergy

Prvom komparativnom regionalnom procjenom nakon više od jedne decenije dokumentovana je degradacija mnogih među poslednjim divljim rijekama u Evropi. Udio netaknutih deonica većih vodotokova se od 2012. survao sa 30 na 23 odsto, odnosno 2.450 rječnih kilometara je spalo u niže kategorije, objavili su RiverWatch i EuroNatur. Stanje rijeka u Albaniji se pogoršava brže nego u bilo kojoj drugoj balkanskoj zemlji, najviše zbog hidroelektrana i regulacije toka.

Nova sveobuhvatna procjena hidromorfološke situacije širom Balkana otkriva dramatično i sve brže pogoršanje stanja čuvenih netaknutih vodotokova ovog regiona. Izvještaj Hidromorfološki status balkanskih rijeka 2025 (The Hydromorphological Status of Balkan Rivers 2025) potpisuje Ulrih Švarc iz konsultantske kuće Fluvius iz Beča.

Organizacije EuroNatur i RiverWatch su ga naručile u sklopu kampanje Spasimo plavo srce Evrope ili Sačuvajmo plavo srce Evrope (Save the Blue Heart of Europe. Studijom je pokriveno 83.824 kilometra rijeka u 11 zemalja. Pokazala je da je udio gotovo prirodnih većih rijeka spao sa 30 procenata iz 2012. na prošlogodišnjih 23 odsto, ili za 2.450 rječnih kilometara.

Projekat je omogućio i vizuelno iskustvo mapom priče, pored interaktivne mape.

Trend pogoršanja po cijelom Balkanu

Studija je pokazala zabrinjavajući obrazac u regionu. Veće rijeke su ostale pod najvećim udarom zbog brana, kanalisanja i remećenja sedimenata. Pregrađivanjem je u ovoj kategoriji je od 2012. zahvaćeno još 2.626 rječnih kilometara, što je 18 odsto prvobitno izmjerene dužine. Većih rijeka ima 35.530 kilometara.

Manje pritoke su generalno u boljem stanju, ali pritisci narastaju. Glavni uzrok degradacije i dalje je razvoj projekata hidrocentrala. Među ostalim pritiscima se ističu crpljenje vode, vađenje sedimenata i izgradnja infrastrukture. Zaštitarskim naporima je sačuvano nekih 900 rječnih kilometara, prvenstveno zaustavljanjem projekata pregrađivanja branama za hidroelektrane.

Drastično modifikovani djelovi rijeka, prvenstveno pregrađivanjem, čine sedam odsto toka većih rijeka

Od većih rijeka pokrivenih istraživanjem, na 43 odsto njihove dužine se bilježe blage izmjene, jednako kao 2012. godine. Umjereno do znatno modifikovane rijeke čine 27 procenata. To je skok za šest procentnih poena. Drastično izmijenjeni djelovi, prvenstveno pregrađivanjem, čine sedam odsto toka rječne mreže, u poređenju sa šest odsto na početku posmatranog perioda.

Najznačajnije izmjene su pronađene u slivovima Drine, Neretve, Vardara (Aksiosa), Devola i Drima (Drina). U suštini, iako je pogoršanje alarmantno, preostali djelovi gotovo potpuno netaknutih i blago modifikovanih rječnih tokova su i dalje znatno duži nego u ostatku Evrope, što naglašava jedinstven status Balkana kao posljednjeg velikog uporišta nedirnutih rijeka na kontinentu.

Udio drevnih rijeka u regionu jeste ostao komparativno visok, ali navedeni trendovi ukazuju na sve veće razilaženje aktuelne prakse razvoja od obaveznih ekoloških standarda iz okvira po kojima se pristupa EU i od principa održivog upravljanja rijekama, istakao je Ulrih Švarc.

Od cjelokupnih 83.824 kilometra, četiri odsto je drastično modifikovano, a devet procenata znatno. Autor je izračunao da nesputani ili gotovo nesputani vodotokovi čine 33 odsto.

Najintenzivnije pogoršanje je u Albaniji

U studiji je zaključeno da u protekloj deceniji nijedna zemlja nije izgubila toliku dužinu nedirnutih ili blago modifikovanih djelova rijeka kao Albanija. Izgradnja hidroelektrana, nekontrolisano regulisanje tokova, crpljenje vode i opsežne intervencije u plavnim područjima preoblikovali su rječni pejzaž Albanije ranije nezabilježenom brzinom.

„Albanija je uspešno zaštitila Vjosu i neke njene pritoke, ali je u poslednjoj deceniji degradirana veća dužina rijeka nego u bilo kojoj drugoj balkanskoj zemlji. Ovi nalazi bi trebalo da budu alarm za albansku vladu da očuva rijeke po celoj državi, a ne samo u jednom slivu, pogotovo s obzirom na ambiciju te zemlje da se pridruži Evropskoj uniji“, poručio je generalni direktor mreže RiverWatch Ulrih Ajhelman.

Rezultati zaštitara ulivaju nadu

U izveštaju su naglašeni napori kojima je zaštićeno oko 900 kilometara rijeka: zaustavljanjem projekata hidroelektrana, uspostavljanjem novih zaštićenih područja i uvođenjem politike zabrane malih hidroelektrana. Proglašavanje Vjose nacionalnim parkom slobodne rijeke je dosad najuspešniji poduhvat zaštite u regionu.

Na osnovu zabilježenih nalaza, pomenute dvije grupe pozivaju na hitno i koordinisano djelovanje:

• Jačanje nacionalne i zaštite pod okriljem EU: zaštititi preostale nedirnute rijeke nacionalnim i međunarodnim zakonodavstvom i odgovarajućom politikom, proširiti zaštićena područja i strogo ih čuvati.
• Zaustavljanje destruktivnog razvoja projekata hidroelektrana, i to posebno u Albaniji i Bosni i Hercegovini, gdje degradacija rijeka najviše ubrzava.
• Uvođenje sistematskog praćenja: sve balkanske zemlje moraju da uvedu harmonizovano hidromorfološko procjenjivanje kao preduslov za pridruživanje Evropskoj uniji.
• Obnova načete rijeke mjerama poput uklanjanja pregrada, povezivanja plavnih zona, smanjivanja eksploatacije rječnog korita i prirodnim procesima.
• Davanje prioriteta prirodi i klimatskoj istrajnosti: okrenuti se od dominantno infrastrukturne regulacije rijeka ka ekosistemskom upravljanju poplavama i sušama.

„Dok rijeke ovog regiona i dalje gube svoje prirodne karakteristike, prostor za ozbiljnu zaštitu se brzo sužava. Na Balkanu su još uvek neke od poslednjih divljih rijeka Evrope, ali su za njihovo očuvanje sada neophodni politička hrabrost, donošenje odluka zasnovano na nauci i jasno napuštanje destruktivne prakse“, izjavila je Anete Špangenberg, vođa programa za slatkovodne tokove u organizaciji EuroNatur.

Kampanja Sačuvajmo plavo srce Evrope, čiji su koordinatori RiverWatch i EuroNatur, namijenjena je zaštiti balkanskih rijeka veoma vrijednih u pogledu prirode, a njima prijeti više od tri hiljade projekata hidroelektrana.